علت تاخیر در گفتار کودکان (Speech Delay in Children) یکی از پرسشهایی است که اغلب والدین هنگام مشاهده کندی در شروع حرف زدن یا جملهبندی فرزندشان مطرح میکنند. رشد زبان و گفتار فرایندی پیچیده است و هر کودک به شیوهای منحصر به فرد مراحل آن را طی میکند. برخی خردسالان زودتر از دیگران شروع به سخن گفتن میکنند و برخی نیز به زمان بیشتری نیاز دارند. با این حال تفاوت بین تنوع طبیعی در روند رشد و یک مشکل جدی میتواند دشوار باشد. برای فهم درست این موضوع، شناخت عوامل گوناگونی که باعث دیر حرف زدن میشوند و همچنین توجه به نشانههای هشداردهنده اهمیت دارد. در ادامه با مهمترین دلایل تاخیر زبان و گفتار آشنا میشوید و میآموزید چگونه میتوان با تشخیص به‑موقع و استفاده از راهکارهای مناسب به کودک کمک کرد.
تاخیر در تکلم کودکان چیست؟
تاخیر در تکلم کودکان به وضعیتی گفته میشود که کودک نسبت به همسالان خود دیرتر شروع به استفاده از کلمات و جملات می کند یا پیشرفت گفتاری او کندتر از حد انتظار است. این مشکل به دلایل مختلفی مثل کم شنوایی، مشکلات رشد شناختی، کمبود تحریک زبانی در محیط، یا برخی اختلالات عصبی ایجاد می شود. کودکانی که دچار تاخیر در تکلم هستند در بیان نیازها، برقراری ارتباط با دیگران و درک زبان گفتاری دچار مشکل می شوند که در صورت عدم مداخله به موقع مطمئنا بر یادگیری و روابط اجتماعی آن ها تاثیر منفی می گذارد.
برای کسب اطلاعات بیشتر درباره تاخیر در گفتار کودک، میتوانید با کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی ژرفا در قیطریه تماس بگیرید. در این مرکز، تیمی از متخصصان با تجربه در زمینه ارزیابی رشد کودکان و درمان اختلالات ارتباطی و رفتاری فعالیت میکنند و آمادهاند تا شما را در مسیر شناسایی و بهبود مهارتهای فرزندتان همراهی کنند. جهت دریافت مشاوره تخصصی و رزرو نوبت، کافی است با شماره زیر تماس بگیرید.
فرم مشاوره رایگان با کلینیک ژرفا
دلایل اصلی تاخیر گفتار کودکان چیست؟
محدوده زمانی رسیدن به مهارتهای کلامی در کودکان گسترده است و بسیاری از کودکان در زمان بندی متفاوتی به نقاط عطف رشد میرسند. اما وقتی کودک از محدوده انتظار خارج میشود، باید به علل احتمالی توجه کرد. تاخیر در زبان و گفتار ممکن است به تنهایی و بدون علت مشخص رخ دهد، اما در بسیاری از موارد به یکی از شرایط پزشکی یا اجتماعی مرتبط است. عوامل زیر از مهمترین علل شناختهشده برای بروز این مشکل به شمار میروند:
- عوامل دیگر: شرایطی مانند انتخاب سکوت، دوزبانه بودن در خانواده و تاخیر بلوغ گفتار نیز میتواند بر سرعت یادگیری زبان تاثیر بگذارد. هر چند کودکانی که در خانوادههای دو زبانه بزرگ میشوند ممکن است دیرتر از همسالانشان شروع به سخن گفتن کنند، اما بهطور معمول بعد از مدتی هر دو زبان را فرا میگیرند.
- کاهش شنوایی: همانطور که مطالعات نشان میدهد، افت شنوایی در سالهای ابتدایی زندگی میتواند رشد گفتاری را مختل کند. کودکانی که صداها را واضح نمیشنوند، نمیتوانند کلمات را بهدرستی فرا بگیرند و تلفظ کنند. مشکلات شنوایی ممکن است ناشی از عفونتهای مکرر گوش میانی، ناهنجاریهای مادرزادی یا عوامل ژنتیکی باشد.
- اختلالهای رشد مغزی و عصبی: برخی وضعیتها مانند ناتوانی ذهنی، اختلال طیف اوتیسم یا تاخیر سراسری رشد باعث میشود مسیر پردازش اطلاعات در مغز به کندی پیش رود. در این شرایط، کودک درک و بیان کلمات را با دشواری انجام میدهد. پژوهشها نشان میدهند که کودکان مبتلا به اوتیسم اغلب در برقراری ارتباط غیرکلامی و استفاده از حرکات مشکل دارند.
- اختلالهای ویژه زبان: برخی کودکان دچار اختلال زبان بیانی هستند؛ یعنی هوش و شنوایی آنها طبیعی است اما در تبدیل افکار به کلمات مشکل دارند. این مشکل ناشی از نقص در مسیرهای عصبی مسئول تولید گفتار است و بدون مداخله حرفهای برطرف نمیشود.
- اختلالهای تولید گفتار: ناروانی یا اختلالهای گفتاری مانند دیزارتری، آپراکسی و اختلالهای صدا باعث میشود کودک نتواند صداها را صحیح تلفظ کند و گفتارش نامفهوم باشد. در این موارد ماهیچههای دهان و زبان هماهنگی لازم را ندارند یا پیامهای عصبی بهدرستی منتقل نمیشود.
- نقصهای ساختاری: وجود شکاف لب یا کام، ناهنجاریهای فک و دهان و دیگر مشکلات فیزیکی میتواند مانع بیان درست کلمات شود. این کودکان برای اصلاح ساختار یا توانبخشی به مداخلات پزشکی نیاز دارند.
- عوامل محیطی و اجتماعی: فقر، بیتوجهی والدین، نبود تعامل گرم و محرومیت از زبان در محیط خانه از جمله عواملی هستند که رشد زبانی را کند میکنند. اگر کودک در محیطی رشد کند که کمتر با او صحبت میشود یا کسی به سوالاتش پاسخ نمیدهد، فرصت کافی برای تمرین مهارتهای گفتاری نخواهد داشت.
فیلم زیر درباره تمرینات حسی نوک زبان اطلاعات مفیدی به ما میدهد:
تمرینات حسی نوک زبان
بیشتر بدانید :: رفتار با کودک حرف گوش نکن
چه نشانههایی نشان میدهد کودک دچار تاخیر گفتار است؟
دانستن علائم هشداردهنده به والدین کمک میکند تا در صورت نیاز، زودتر با متخصصان مشورت کنند. هر کودک سرعت یادگیری متفاوتی دارد، اما وجود برخی علائم نشان میدهد که احتمالا مشکلی وجود دارد. اگر در هر مرحله از رشد کودک مشاهده کردید که روند یادگیری کلمات یا جملهبندی بسیار کند است یا کودک مهارتهای کسبشده را از دست میدهد، بهتر است با پزشک مشورت کنید. پس از شناخت کلی، موارد زیر بهعنوان نشانههای مهم تاخیر زبانی مطرح میشود:
- نداشتن کلمه واضح تا ۱۸ ماهگی: ممکن است کودک تا این سن هیچ کلمه مشخصی نگفته باشد که نشان دهنده تاخیر در شروع گفتار او باشد.
- عدم استفاده از جملات دو کلمه ای تا سه سالگی: اگر کودک نتواند ترکیب ساده ای از دو کلمه مثل مامان بیا یا آب بده بسازد، باید آن را به عنوان یک علامت هشدار در نظر بگیرید.
- استفاده از حرکات یا اشاره به جای صحبت کردن: بعضی کودکان برای رساندن منظور خود به جای کلام، بیشتر از اشاره یا حرکات بدن استفاده می کنند.
- مشکل در درک دستورات ساده: ناتوانی در فهم و پاسخ به دستورات کوتاه و معمولی، مثل بیا اینجا می تواند نشانه تاخیر زبانی باشد.
- استفاده محدود از کلمات: کودک دایره واژگان محدودی دارد و در بیان خواسته ها یا احساسات خود با مشکل مواجه است.
- ناتوانی در نام بردن اشیا یا افراد آشنا: کودک نمی تواند اسامی افراد خانواده، اشیای اطراف یا حیوانات را به درستی بگوید.
- تلفظ نامفهوم کلمات: گاهی تلفظ کلمات به قدری نامشخص است که حتی والدین هم نمی توانند منظور کودک را بفهمند.
اگر کودک پس از گذراندن این سنین هنوز این مهارتها را کسب نکرده است یا اگر والدین شاهد پسرفت در زبان و ارتباطات اجتماعی هستند، باید بهسرعت از مرکز خوب گفتاردرمانی در تهران کمک گرفت. همچنین توجه به هماهنگی مهارتهای حرکتی، ارتباط چشمی و واکنشهای اجتماعی در تشخیص دقیق اهمیت دارد.
فرم مشاوره رایگان با کلینیک ژرفا
در ادامه مطلبی از سایت معتبر KidsHealth در رابطه با تاخیر در گفتار کودکان به همراه ترجمه آن آمده است:
Original (English):
“Recognizing and treating speech or language delays early on is the best approach. Call your doctor if you have any concerns about your child’s speech or language development.” Delayed Speech or Language Development – KidsHealthترجمه به فارسی:
تشخیص و درمان بهموقع تاخیر در گفتار یا زبان بهترین مسیر است. اگر نگران رشد گفتار یا زبان فرزندتان هستید، با پزشک خود تماس بگیرید.
چگونه میتوان تاخیر زبانی کودکان را تشخیص داد؟
ارزیابی مشکل گفتار و زبان نیاز به بررسی جامع توسط متخصصان دارد. اولین قدم مراجعه به پزشک کودکان است؛ او با طرح سوالات دقیق و معاینه جسمی تلاش میکند عوامل پزشکی مانند مشکلات شنوایی یا اختلالهای عصبی را بررسی کند. در صورت لزوم، کودک به بهترین کلینیک گفتاردرمانی کودکان در تهران ارجاع داده میشود تا ارزیابی عمیقتری انجام دهد.
در طی این فرایند، متخصص ابتدا رشد عمومی کودک و سوابق پزشکی او را بررسی میکند. سپس با استفاده از آزمونهای استاندارد، تواناییهای زبانی، درک دستورات و تولید کلمات مورد سنجش قرار میگیرد. اگر گمان بر مشکلات شنوایی باشد، انجام تستهای شنوایی ضروری است؛ زیرا درمان بهموقع افت شنوایی میتواند از تشدید تاخیر گفتار جلوگیری کند. در برخی موارد، انجام آزمایشهای بیشتر مانند تصویربرداری مغز یا ارزیابی ژنتیک نیز پیشنهاد میشود.
چه راهکارهایی برای درمان یا بهبود دیر حرف زدن وجود دارد؟
پس از تشخیص، برنامه درمانی براساس علت و شدت مشکل تعیین میشود. مداخله زودهنگام گفتاردرمانی نقش مهمی در بهبود مهارتهای گفتاری دارد. راهکارهای زیر میتواند به رشد زبان و گفتار کودک کمک کند:
- آموزش والدین: آموزش والدین درباره نحوه برقراری ارتباط و پاسخدهی به کودک نقش مهمی در روند درمان دارد. آگاهی از علائم هشدار و نحوه برخورد مناسب، نگرانیها را کاهش میدهد و به پیشرفت کودک کمک میکند.
- گفتار درمانی تخصصی: همکاری با گفتار درمانگر باعث میشود کودک از تمرینهای هدفمند برای بهبود تلفظ، افزایش دایره لغات و ساختن جملهها بهرهمند شود. درمانگر ممکن است از بازی، داستان و ابزارهای تصویری برای تقویت ارتباط استفاده کند.
- درمانهای پزشکی: در صورت وجود مشکلات ساختاری مانند شکاف کام یا عفونتهای مزمن گوش، جراحی یا درمان دارویی میتواند برای بهبود وضعیت لازم باشد.
- مدیریت اختلالهای عصبی یا رشدی: اگر دیر حرف زدن ناشی از اختلالهایی مانند اوتیسم یا نقص توجه و تمرکز باشد، مداخلههای متعدد شامل توانبخشی شناختی، کاردرمانی و آموزشهای تخصصی موردنیاز است.
- تقویت محیط زبانی در خانه: والدین میتوانند با صحبت کردن مداوم با فرزند، پاسخ به سوالات او، خواندن کتاب و تشویق به بیان احساسات، محیطی غنی از زبان ایجاد کنند. این روش نهتنها مهارتهای گفتاری را تقویت میکند بلکه پیوند عاطفی بین والد و کودک را نیز قویتر میکند.
- تشویق بازی و تعامل: انجام بازیهای گروهی، آواز خواندن، و شعر گفتن باعث میشود کودک در فضایی شاد مهارتهای ارتباطی را تمرین کند. استفاده از اسباببازیهایی که تخیل را تحریک میکنند نیز سودمند است.
فیلم زیر نحوه ماساژ دهانی برای تاخیر در گفتار کودک را نشان می دهد:
ماساژ دهانی برای تاخیر گفتاری
چه عواملی خطر تاخیر گفتار را افزایش میدهند؟
علاوه بر دلایل مستقیم، برخی ویژگیها و شرایط زمینهای ممکن است احتمال تاخیر گفتار را بالا ببرد. دانستن این عوامل به شناسایی کودکان در معرض خطر کمک میکند:
- جنسیت: پژوهشها نشان میدهد که پسران بیشتر از دختران دچار دیر حرف زدن میشوند.
- تولد زودرس یا وزن کم هنگام تولد: نوزادانی که زودتر از موعد متولد میشوند یا وزن کم دارند ممکن است در رشد زبان و دیگر مهارتها کندی بیشتری نشان دهند.
- سابقه خانوادگی: وجود سابقه مشکلات گفتاری و زبانی در خانواده احتمال بروز تاخیر را افزایش میدهد.
- سطح تحصیلات والدین: کودکانی که والدین آنها تحصیلات کمتری دارند و کمتر با فرزندان خود صحبت میکنند بیشتر در معرض تأخیر گفتار قرار میگیرند.
- محیط دو زبانه: برخی کودکان در خانوادههایی که به دو زبان صحبت میکنند، ابتدا دیرتر شروع به حرف زدن میکنند، ولی در نهایت قادر به درک و صحبت هر دو زبان خواهند بود.
شناخت این عوامل میتواند به والدین و متخصصان کمک کند تا با نظارت دقیقتر، در صورت مشاهده علائم، سریعتر اقدام کنند.
بیشتر بدانید : هزینه گفتاردرمانی در سال 1404
در فیلم زیر آقای مصطفی مظلومی از گفتاردرمانگران کلینیک ژرفا درباره درمان مشکل تلفظ صحیح صداها صحبت میکند:
درمان مشکل تلفظ صحیح صداها
پیامد های عدم توجه به تاخیر در تکلم کودکان
زبان یکی از اصلیترین ابزارهای رشد شناختی، عاطفی و اجتماعی کودک است. وقتی والدین یا مراقبان به تاخیر در تکلم کودکان بیتوجهی میکنند، این موضوع میتواند پیامدهای قابل توجهی در آینده کودک داشته باشد. در ادامه به مهمترین نتایج این بیتوجهی پرداخته میشود:
- مشکل در یادگیری خواندن و نوشتن
چون مهارت های زبانی برای آموزش های مدرسه پایه و اساس محسوب می شوند، کودک در درس خواندن و نوشتن دچار مشکل می شود.
- کاهش اعتماد به نفس
ناتوانی در بیان و فهم درست زبان باعث عدم رضایت کودک از خودش می شود و تاثیر زیادی در پایین آمدن اعتماد به نفس او دارد.
- انزوا و مشکلات اجتماعی
ضعف در ارتباط کلامی باعث می شود که کودک کمتر با همسالانش ارتباط برقرار کند و در نتیجه دچار انزوا شود.
- ادامه مشکلات ارتباطی در بزرگسالی
اگر تاخیر در تکلم کودک درمان نشود، مشکلات زبان و ارتباط حتی در بزرگسالی هم باقی می ماند و زندگی تحصیلی و شغلی او را تحت تاثیر قرار می دهد.
- اهمیت تشخیص و درمان زودهنگام
به همین دلیل شروع سریع درمان و تشخیص به موقع اهمیت زیادی دارد چون از بروز عوارض طولانی مدت جلوگیری می کند.
چگونه میتوان از تاخیر گفتار پیشگیری یا آن را کاهش داد؟
هرچند جلوگیری کامل از تمام انواع اختلالات گفتاری ممکن نیست، اما با انجام برخی اقدامات میتوان احتمال بروز تاخیر را کاهش داد یا شدت آن را کم کرد:
- آزمایش شنوایی: انجام تست شنوایی در شیرخوارگی و تداوم بررسی شنوایی در صورت بروز عفونتهای مکرر گوش از مهمترین راههای پیشگیری است.
- برقراری ارتباط از بدو تولد: از همان روزهای نخست، با نوزاد صحبت کنید، نام اشیاء را بیان کنید و به واکنشهای او پاسخ دهید. این تبادل ساده پایهای برای یادگیری زبان است.
- خواندن و آواز: مطالعه کتابهای تصویری و خواندن شعر و لالایی برای کودک به افزایش دایره واژگان و آشنایی با ساختار جمله کمک میکند. تکرار داستانها ذهن کودک را درگیر میکند و قابلیت به یاد سپردن کلمات را افزایش میدهد.
- گوش دادن و پاسخ دادن: هنگامی که کودک صداها یا کلمات ناقصی تولید میکند، با دقت گوش دهید و پاسخ درست را با نرمی تکرار کنید. این کار او را تشویق میکند تلاش بیشتری کند.
- محیط پر از گفتوگو: در خانه زمانی برای گفتوگوهای خانوادگی اختصاص دهید. درباره اتفاقات روزمره صحبت کنید و کودک را به شرکت در گفتگوها دعوت کنید.
- توجه به سلامت کلی: تغذیه مناسب، ویزیتهای منظم پزشکی، پیشگیری از آسیبهای سر و کنترل بیماریهای دوران کودکی به رشد مطلوب مغز کمک میکند و زمینه را برای یادگیری زبان فراهم میکند.
فرم مشاوره رایگان با کلینیک ژرفا
جدول رشد گفتار و زبان در کودکان
قبل از ارائه جدول، لازم است بدانیم که رشد گفتاری کودکان دارای طیفی وسیع است و سن دقیق رسیدن به هر مرحله ممکن است در افراد مختلف متفاوت باشد. با این حال، آشنایی با روند کلی میتواند به والدین کمک کند تا وضعیت فرزند خود را بهتر ارزیابی کنند. جدول زیر، مراحل اصلی رشد زبان و گفتار از بدو تولد تا پنجسالگی را نشان میدهد، اما نباید فراموش کرد که برخی کودکان کمی زودتر یا دیرتر به این مراحل میرسند و این تفاوت همیشه نشانه اختلال نیست.
| سن (تقریبی) | مهارتهای گفتاری و زبانی غالب |
| ۱ تا ۶ ماه | واکنش به صدای والدین و غان و غون کردن؛ ایجاد صداهای ابتدایی و لبخند اجتماعی |
| ۶ تا ۹ ماه | شروع به حباب سازی و تکرار صداها؛ تقلید صداهای ساده؛ واکنش به نام خود |
| ۱۰ تا ۱۱ ماه | تقلید صداها، بیان «ماما» و «بابا» بدون مفهوم خاص؛ افزایش واکنش به کلمات ساده |
| ۱۲ ماه | بیان «ماما» و «بابا» با مفهوم مشخص؛ تقلید کلمات دو یا سه بخشی؛ اشاره برای بیان خواسته |
| ۱۳ تا ۱۵ ماه | دایره واژگان شامل چهار تا هفت کلمه بههمراه جَرینگ و ادای نامفهوم؛ فهم برخی دستورات ساده |
| ۱۶ تا ۱۸ ماه | بیان حدود ده کلمه؛ استفاده از کلمات تکی برای درخواست؛ کاهش جَرینگ |
| ۱۹ تا ۲۱ ماه | گسترش واژگان به حدود بیست کلمه؛ شروع ترکیب دو کلمه؛ نیمی از گفتار برای افراد غریبه قابل درک است |
| ۲۲ تا ۲۴ ماه | افزایش واژگان بیش از پنجاه کلمه؛ استفاده از عبارات دو کلمهای و کاهش جَرینگ؛ ۶۰ تا ۷۰ درصد گفتار قابل فهم برای دیگران |
| ۲ تا ۲.۵ سال | واژگان حدود ۴۰۰ کلمه، استفاده از ضمایر، عبارات دو تا سه کلمهای؛ ۷۵ درصد گفتار قابل درک |
| ۲.۵ تا ۳ سال | استفاده از جمع و زمان گذشته؛ جملهبندی سه تا پنج کلمهای؛ طرح پرسش و بیان تجربهها؛ ۸۰ تا ۹۰ درصد گفتار قابل فهم |
| ۳ تا ۴ سال | جملهبندیهای سه تا شش کلمهای؛ توانایی روایت داستانهای ساده و مکالمه؛ تقریباً تمام گفتار قابل فهم |
| ۴ تا ۵ سال | تشکیل جملات شش تا هشت کلمهای؛ شناخت رنگها و شمارش ساده؛ استفاده از زمانهای مختلف و توصیف کاملتر |
سوالات متداول تاخیر در تکلم کودکان
اگر کودک تا ۱۸ ماهگی کلمه واضحی نگفته یا تا سه سالگی جملات ساده بیان نکرده باشد، حتما باید ارزیابی شود.
خیر، گاهی علت آن ساده و قابل اصلاح است، مثل کمبود محرک زبانی یا دو زبانه بودن خانواده
مدت زمان درمان بسته به شدت مشکل متفاوت است، اما معمولا چند ماه تا یک سال ادامه دارد.
نتیجه گیری
تاخیر در تکلم کودکان مشکلی است که نباید آن را نادیده بگیرید، چون بر آینده تحصیلی و اجتماعی کودک شما تاثیر زیادی می گذارد. با شناسایی به موقع علت، انجام درمان های لازم و ایجاد محیطی غنی از محرک های زبانی، می توانید این مشکل را تا حد زیادی برطرف کنید. بدون شک والدین با نقش فعال خود در صحبت کردن، تشویق و همراهی با کودک، بهترین پشتیبان او در مسیر یادگیری زبان هستند.