شناخت تفاوت گفتاردرمانی و زباندرمانی (The difference between speech therapy and language therapy) کمک میکند بدانید مشکل اصلی کجاست؛ در «چطور حرف زدن» است یا در «چطور فهمیدن و جملهساختن». وقتی بدانید هر کدام دقیقاً روی چه چیزی تمرکز دارند، راحتتر میتوانید مسیر درست درمان را انتخاب کنید، انتظارات واقعیتری از روند جلسات داشته باشید و برای همکاری بهتر با درمانگر آماده شوید. در این مقاله به زبان ساده توضیح میدهیم گفتاردرمانی چیست و زباندرمانی چیست، چه تفاوتهایی با هم دارند، برای چه نوع مشکلاتی از هر کدام استفاده میشود و در نهایت چگونه میتوانید تشخیص دهید فرزند شما بیشتر به گفتاردرمانگر نیاز دارد یا زباندرمانگر.
تفاوت گفتاردرمانی و زبان درمانی در یک نگاه کلی چیست؟
بسياری از والدين هنگام مراجعه به مركز توانبخشی كودك از درمانگر مي پرسند تفاوت گفتاردرمانی کودکان و زبان درمانی چيست و چرا در نسخه، نام هر دو شاخه آمده است. ساده ترين راه برای درک اين تفاوت، مقايسه كنار هم است. در جدول زير يك نگاه كلی به تفاوت هاي اصلی اين دو نوع درمان ارائه شده است:
| محور مقايسه | گفتاردرمانی | زبان درمانی |
|---|---|---|
| تمركز اصلي | نحوه توليد صدا، تلفظ حروف، آهنگ و سرعت گفتار | درك و بيان مفهوم، جمله بندي، واژگان و كاربرد اجتماعي زبان |
| نوع مشكلات رايج | لکنت، اختلال تلفظ، اختلال صوت | تأخير كلام، اختلال زبان دريافتي، اختلال زبان بياني، مشكلات تعاملي |
| سن شروع ارجاع | از حدود سه سالگي به بعد، زمانی كه گفتار قابل بررسی است | از حدود دو سالگي به بعد، گاهي حتي زودتر در صورت نشانه هاي پرخطر |
| ارزيابي هاي تخصصي | بررسي تلفظ صداها، تست گفتار روان، ارزيابي صدا | تست واژگان، دستور زبان، درك دستورات، ارزيابي مهارت هاي مكالمه |
| نوع تمرين ها | تمرين هاي دهاني، تكرار كلمات، فنون تنفسي و كنترل گفتار | بازي هاي زباني، گسترش واژگان، تمرين جمله سازي و داستان گويي |
| هدف نهايي | واضح و روان شدن صحبت | گسترش توانايي برقراري ارتباط كامل و مفهوم دار |
با وجود اين تفاوت ها، در بسياري از پرونده ها گفتار و زبان همزمان درگير هستند؛ به همين دليل، برنامه درماني اغلب تركيبی از تمرين هاي گفتاری و زبانی است.
برای کسب اطلاعات بیشتر درباره تفاوت گفتاردرمانی و زباندرمانی، میتوانید با کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی ژرفا در قیطریه تماس بگیرید. در این مرکز، تیمی از متخصصان با تجربه در زمینه ارزیابی رشد کودکان و درمان اختلالات ارتباطی و رفتاری فعالیت میکنند و آمادهاند تا شما را در مسیر شناسایی و بهبود مهارتهای فرزندتان همراهی کنند. جهت دریافت مشاوره تخصصی و رزرو نوبت، کافی است با شماره زیر تماس بگیرید.
فرم مشاوره رایگان با کلینیک ژرفا
از کجا بفهمیم کودک ما به گفتاردرمانی نیاز دارد یا زباندرمانی؟
سوال مهم بعدی والدین این است که چه زمانی باید نگران رشد گفتار و زبان کودک بود و تصمیم گرفت برای ارزیابی به متخصص مراجعه کنیم. طبیعی است که سرعت رشد کودکان با هم فرق دارد، اما وجود چند نشانه کنار هم میتواند زنگ هشدار باشد و بهتر است در این مواقع با درمانگر مشورت شود.
پیش از خواندن فهرست، به این نکته توجه کنید که خودِ مشاهده نشانهها به معنای وجود اختلال قطعی نیست؛ ارزیابی تخصصی، وضعیت دقیق را مشخص میکند. با این حال، این علامتها به شما کمک میکند موضوع را جدی بگیرید و تصمیم را به تعویق نیندازید.
نمونهای از نشانههای نیاز به ارزیابی گفتار و زبان در کودکان:
- کودک بعد از دو سالگی هنوز کلمات بسیار کمی دارد
اگر دایره لغات او به چند کلمه محدود است یا بیشتر با اشاره منظور خود را میرساند، بهتر است از نظر زبانی بررسی شود. در این مرحله، مداخله بهموقع میتواند روند یادگیری زبان را بسیار بهتر پیش ببرد. - جملات او کوتاه و نامنظم است
در حدود سهسالگی، کودک باید بتواند جملات سه یا چهار کلمهای بسازد. اگر هنوز بیشتر تککلمه میگوید یا جملههای نامفهوم دارد که حتی والدین هم سخت متوجه میشوند، احتمال نیاز به زباندرمانی وجود دارد. - تلفظ او برای اطرافیان قابلفهم نیست
اگر افرادی خارج از خانواده، مثل مربی مهد یا فامیل، به سختی حرفهای کودک را متوجه میشوند، ارزیابی گفتار ضروری است. گاهی خودِ والدین به دلیل عادت، گفتار نامشخص را بهتر درک میکنند، اما برای دیگران اینطور نیست. - کودک به دستورات ساده واکنش نشان نمیدهد
مثلا وقتی میگویید «کتاب را از روی میز بردار»، عمل نمیکند، در حالیکه مشکلی در شنیدن صداها ندارد. این موضوع میتواند به زبان دریافتی مربوط باشد و بهتر است نادیده گرفته نشود. - هنگام حرفزدن گیر میکند یا صداها را تکرار میکند
تکرار صداها، طولانیکردن هجای اول یا توقفهای ناگهانی در میان جمله از نشانههایی هستند که نیاز به بررسی روانی گفتار دارند. هرچه زودتر به آن پرداخته شود، احتمال کاهش فشار روانی کودک در محیطهای اجتماعی بیشتر است.
بیشتر بدانید :: بهترین سن برای شروع گفتاردرمانی کودک
در اینجا یک پاراگراف از یک سایت معتبر خارجی درباره فرق زبان درمانی و گفتاردرمانی آوردیم:
“Although the phrases speech therapy and language therapy are sometimes used synonymously, they actually refer to different components of communication and the therapeutic approaches meant to treat them. … Speech therapy focuses on the physical production of speech — how we move our lips, tongue, vocal cords and jaw to shape sounds. Language therapy, on the other hand, concentrates on how we understand, process and use words, phrases and sentences to communicate meaning.” Speech and Language Therapy London Ltd+1
«اگرچه عبارتهای «گفتاردرمانی» و «زباندرمانی» گاهی بهصورت مترادف استفاده میشوند، در واقع به بخشهای متفاوتی از ارتباط و روشهای درمانی تعریف شده برای آنها اشاره دارند. … گفتاردرمانی بر تولید فیزیکی گفتار تمرکز دارد — چگونه لبها، زبان، تارهای صوتی و فک خود را حرکت میدهیم تا صداها شکل بگیرند. از سوی دیگر، زباندرمانی بر چگونگی فهمیدن، پردازش و استفاده از کلمات، عبارات و جملات برای انتقال معنا متمرکز است.»
روند جلسات گفتاردرمانی و زباندرمانی چگونه است ؟
یکی دیگر از سوالات پرتکرار این است که در جلسه گفتاردرمانی یا زباندرمانی دقیقا چه اتفاقی میافتد. آشنایی با روند کلی کار، هم اضطراب والدین را کم میکند و هم باعث میشود کودک با آمادگی بیشتری وارد جلسات شود.
در جلسه اول، درمانگر پرسشهای مفصلی در مورد تاریخچه رشد، دوران بارداری، شیوه تغذیه کودک، سابقه مشکلات مشابه در خانواده و وضعیت آموزشی میپرسد. سپس با استفاده از تستهای استاندارد یا بازیهای ساختارمند، وضعیت گفتار و زبان کودک را بررسی میکند. در پایان، تصویر کلی از توانمندیها و نقاط نیازمند تقویت به والدین ارائه میشود. پس از ارزیابی اولیه، برنامهای تنظیم میشود که متناسب با سن، نوع مشکل و روحیه کودک است. این برنامه در جلسات بعدی اجرا میشود و در فواصل مشخص، دوباره پیشرفت بررسی میشود.
در جلسات معمول، ترکیبی از فعالیتهای زیر انجام میشود:
- تمرینهای گفتاری
این تمرینها شامل تقویت عضلات دهان، زبان و لب، تمرین تلفظ صداهای دشوار، تکرار کلمهها و جملهها و کار روی آهنگ و سرعت گفتار است. درمانگر تلاش میکند تمرینها را در قالب بازی، شعر و داستان پیش ببرد تا کودک انگیزه خود را از دست ندهد. - تمرینهای زبانی
در این بخش، بر گسترش واژگان، یادگیری جملات بلندتر، درک دستورهای چندمرحلهای و بهبود مهارتهای مکالمه کار میشود. بازی با کارت تصویری، داستانگویی، گفتوگو درباره اتفاقات روزانه و نقشبازیکردن از ابزارهای رایج در زباندرمانی هستند. - آموزش به والدین
بخش مهم دیگر جلسات، آموزش راهکارهای ساده برای استفاده در خانه است. درمانگر معمولا تمرینهای کوتاهی را برای تکرار در طول هفته پیشنهاد میکند تا اثر درمان فقط به زمان جلسه محدود نماند. مشارکت خانواده در این مرحله نقش تعیینکنندهای در پیشرفت دارد.
در مجموع، روند کلی جلسات گفتاردرمانی و زباندرمانی شبیه هم است، اما محتوا و اهداف جزئی بر اساس نیاز هر فرد تنظیم میشود.
فیلم گفتاردرمانی با کمک آبسلانگ
گفتاردرمانی با کمک آبسلانگ
چگونه تشخیص بدهم کودک من به گفتاردرمانی نیاز دارد یا زباندرمانی؟
برای خیلی از والدین تشخیص اینکه فرزندشان به گفتاردرمانی نیاز دارد یا زباندرمانی، کار سادهای نیست. از بیرون، هر دو شاخه به یک نام شناخته میشود و فقط میشنویم «ببرش گفتاردرمانی». اما اگر کمی دقیقتر به رفتار و حرفزدن کودک نگاه کنیم، میتوانیم حدس اولیهای بزنیم که مشکل بیشتر در «چگونه صحبتکردن» است یا در «چه گفتن و فهمیدن صحبت دیگران».
بهخاطر داشته باشید که تشخیص قطعی فقط با ارزیابی تخصصی اسپیچتراپی امکانپذیر است؛ با این حال، نشانههای زیر کمک میکند قبل از مراجعه به بهترین کلینیک گفتاردرمانی کودکان، تصویر روشنتری از وضعیت کودک خود داشته باشید.
چه زمانی احتمال نیاز به زباندرمانی بیشتر است؟
اگر مشکل اصلی فرزند شما در فهمیدن و ساختن زبان است، بهجای تلفظ، بیشتر به زباندرمانی نزدیک میشویم. در این حالت، ممکن است خودِ کلمهها، جملهبندی و استفاده از زبان در ارتباط دچار چالش باشد. نشانههای زیر میتواند شما را حساستر کند:
- کودک دیر شروع به حرفزدن کرده است
اگر بعد از دو سالگی هنوز دایره واژگان کودک محدود است، جملههای دو یا سه کلمهای نمیسازد و بیشتر با اشاره و گریه منظور خود را میرساند، احتمال وجود تأخیر زبانی مطرح میشود. این وضع نشان میدهد زبان به کمک تخصصی نیاز دارد تا رشد آن تقویت شود. - نمیتواند دستورات ساده را درست انجام بدهد
وقتی میگویید «ماشین را از روی زمین بردار و بده به من»، کودک گیج میشود یا کار دیگری انجام میدهد، در حالیکه مطمئن هستید شنواییاش طبیعی است. این حالت میتواند علامتی باشد که مغز در پردازش و درک زبان شنیداری به حمایت نیاز دارد. - جملههای کودک کوتاه، ناقص یا بههمریخته است
کودک مثلا میگوید «من پارک رفت»، «من توپ داد مامان» یا فقط از دو کلمه ثابت استفاده میکند. در سنین بالاتر، ممکن است از افعال کمتر استفاده کند، ترتیب واژهها را جابهجا کند یا نتواند درباره یک موضوع ساده چند جمله پشتسر هم بگوید. - واژگان محدود است و جای کلمهها را با اشاره پر میکند
برای مثال اسم اشیا را بلد نیست و بهجای اسمبردن، آنها را نشان میدهد یا میگوید «این… این…» و منتظر است شما حدس بزنید. زباندرمانگر در چنین شرایطی با بازی و فعالیت هدفمند، ذخیره لغات و توانایی جملهسازی را گسترش میدهد. - در ارتباط اجتماعی با همسالان مشکل دارد
کودک نمیداند چطور مکالمه را شروع کند، نوبت صحبت را رعایت نمیکند، ناگهان موضوع را عوض میکند یا درک درستی از شوخی و حرف دوپهلو ندارد. این موارد میتواند نشانه چالش در کاربرد اجتماعی زبان باشد که زیرمجموعه حوزه زباندرمانی قرار میگیرد.
اگر چند مورد از نکات بالا را در فرزند خود میبینید، بهتر است برای ارزیابی زبان به کلینیک گفتار و زبان مراجعه کنید تا مشخص شود سطح درک و بیان او در چه حدی است و آیا نیاز به برنامه درمانی دارد یا نه.
چه زمانی احتمال نیاز به گفتاردرمانی بیشتر است؟
در نقطه مقابل، گاهی کودک از نظر فهم و جملهسازی در سطح خوبی قرار دارد، اما صحبتکردن او برای دیگران واضح نیست. در اینجا مشکل اصلی، شکل و الگوی گفتار است نه خودِ زبان. در چنین شرایطی، گفتاردرمانی در اولویت قرار میگیرد. نشانههای زیر به شما دید بهتری میدهد:
- دیگران حرفهای کودک را سخت میفهمند
اگر بنا، اقوام یا مربی مهدکودک، جملههای فرزند شما را به سختی متوجه میشوند و مدام میپرسند «چی گفت؟»، احتمال وجود اختلال در تلفظ یا وضوح گفتار بالا است. والدین به مرور زمان به گفتار کودک عادت میکنند و ممکن است متوجه این موضوع نشوند، اما واکنش دیگران زنگ خطر خوبی است. - جای حروف را عوض میکند یا صداها را حذف میکند
کودک بهجای «کتاب» میگوید «تاب»، بهجای «خرگوش» میگوید «خوش» یا حروفی مثل «ر» و «س» را به شکل دیگری بیان میکند. این الگوها میتواند طبیعی و گذرا باشد، اما اگر در سن بالاتر ادامه پیدا کند، نیاز به مداخله گفتاردرمانی دارد تا تلفظ درست در زبان او تثبیت شود. - هنگام حرفزدن گیر میکند یا صداها را میکشد
اگر کودک روی هجای اول کلمه گیر میکند، صدا را چند بار تکرار میکند یا وسط جمله ناگهان متوقف میشود، ممکن است با لکنت یا مشکلات روانی گفتار روبهرو باشیم. در اینجا گفتاردرمانگر روی تنفس، ریتم گفتار و کاهش فشارهای درونی کار میکند تا صحبتکردن برای کودک آسانتر شود. - صدا خشن، گرفته یا خیلی زیر و بم است
برخی کودکان از همان سالهای اول با فریادزدن، تقلید صدا یا بد عادتکردن حنجره، دچار مشکل صوتی میشوند. اگر صدای فرزند شما همیشه گرفته است، زود خسته میشود یا با سن و جنس او هماهنگ نیست، گفتاردرمانی میتواند با تمرینهای ویژه به تنظیم بهتر صدا کمک کند.
فیلم زیر نحوه رشد مهارت گفتاری کودک با فوت کردن است:
رشد مهارت گفتاری با فوت کردن
اگر هم گفتار مشکل دارد هم زبان، چه کار کنیم؟
در دنیای واقعی، وضعیت بسیاری از کودکان کاملا سیاه و سفید نیست. ممکن است کودک هم در تلفظ صداها مشکل داشته باشد و هم در جملهسازی و فهم دستورها کمی عقبتر از همسالان خود باشد. در این حالت، پرونده او همزمان به گفتاردرمانی و زباندرمانی مربوط میشود و درمانگر برنامهای طراحی میکند که هر دو جنبه را پوشش بدهد.
در چنین شرایطی نگران عنوانها نباشید؛ آنچه اهمیت دارد این است که اسپیچتراپی براساس نیاز واقعی کودک تنظیم شود. گاهی در ابتدای کار تاکید بیشتر روی زبان است و بعد از تقویت پایههای زبانی، تمرینهای تلفظ و روانی گفتار اضافه میشود، یا برعکس.
هزینه و مدتزمان گفتاردرمانی و زباندرمانی چه تفاوتی دارد؟
سوال دیگری که معمولا قبل از شروع درمان مطرح میشود این است که هزینه گفتاردرمانی و زباندرمانی چقدر با هم فرق دارند. در بسیاری از کلینیکها، تعرفه این دو نوع خدمات یکسان است، چون هر دو توسط یک متخصص و در قالب جلسات مشابه انجام میشوند.
در مورد مدتزمان، عوامل مختلفی نقش دارند و نمیتوان از ابتدا عدد دقیقی اعلام کرد، اما چند نکته کلی قابلذکر است:
- شدت و نوع اختلال: هرچه مشکل عمیقتر باشد، دوره درمان طولانیتر خواهد بود. مثلا اصلاح تلفظ یک یا دو صدا، نسبتبه درمان اختلال گسترده زبان دریافتی، زمان کمتری نیاز دارد.
- سن شروع درمان: هرقدر مداخله زودتر آغاز شود، احتمال پیشرفت سریعتر بیشتر است. کودکی که در سهسالگی برای تأخیر گفتار به بهترین کلینیک گفتاردرمانی در تهران مراجعه میکند، معمولا شانس بهبود بهتری نسبتبه کودکی دارد که با همان مشکل در ششسالگی به درمانگر ارجاع میشود.
- همکاری خانواده:تمرینهای خانگی و نوع ارتباط در محیط خانه، نقش کلیدی دارند. اگر والدین تمرینها را جدی بگیرند و سبک صحبت خود را با راهنمایی درمانگر تنظیم کنند، مسیر درمان کوتاهتر و نتیجه پایدارتر میشود.
در بیشتر موارد، جلسات به صورت هفتگی یا دو بار در هفته برگزار میشوند و پس از چند ماه، ارزیابی مجدد برای بررسی پیشرفت انجام میگیرد. درمانگر بعد از چند جلسه میتواند برآورد تقریبی از طول درمان به خانواده بدهد، اما این برآورد بسته به روند کار قابلتغییر است.
چگونه بهترین متخصص گفتار و زبان را انتخاب کنیم؟
سوال مهم دیگر این است که برای گفتاردرمانی و زباندرمانی به چه کسی مراجعه کنیم و چه معیارهایی را در انتخاب درمانگر در نظر بگیریم. ارتباط صمیمی و اعتماد میان کودک، خانواده و درمانگر، پایه یک روند درمانی موفق است.
خوب است بدانیم که در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، دانشآموختگان رشته گفتاردرمانی در طول تحصیل، هم مباحث مربوط به گفتار و هم موضوعات مرتبط با زبان را میآموزند. بنابراین فردی که عنوان شغلی او «گفتاردرمانگر» است، در عمل توانایی کار روی اختلالات زبانی را نیز دارد.
برای انتخاب درمانگر، میتوانید به نکات زیر توجه کنید:
- تحصیلات دانشگاهی و مجوز
اطمینان پیدا کنید درمانگر، تحصیلات مرتبط در رشته گفتاردرمانی یا علوم گفتار و زبان دارد و عضو نظام حرفهای یا انجمن معتبر است. این موضوع نشان میدهد فرد مسیر آموزشی استاندارد را طی کرده است. - تجربه کاری در گروه سنی کودک شما
برخی درمانگران بیشتر با کودکان خردسال کار کردهاند، برخی دیگر با نوجوانان یا بزرگسالان. اگر فرزند شما در سن پیشدبستان است، درمانگری که تجربه زیاد در این گروه سنی دارد، با بازیها و روشهای انگیزهبخش متناسب با این دوره آشناتر است. - شیوه برخورد و ارتباط
در اولین جلسه، دقت کنید که درمانگر چگونه با کودک صحبت میکند، آیا به او فرصت میدهد احساس امنیت کند و آیا با شما به عنوان والد، با احترام و حوصله وارد گفتوگو میشود یا نه. احساس راحتی شما و کودک در این فضا بسیار مهم است. - شفافیت در توضیح برنامه درمان
متخصص توانمند، روند کلی درمان، اهداف، حدود انتظار و نقش شما را به زبان ساده توضیح میدهد و از دادن وعدههای غیرواقعی خودداری میکند. - تاکید بر همکاری خانواده
اگر درمانگر از همان ابتدا بر اهمیت تمرینهای خانگی و مشارکت خانواده تاکید داشته باشد، نشانه این است که نگاه او فقط به جلسات درون اتاق محدود نیست و تصویر جامعتری از فرآیند درمان دارد.
فرم مشاوره رایگان با کلینیک ژرفا
فیلم معرفی آقای مصطفی مظلومی یکی از بهترین گفتاردرمانگران کلینیک ژرفا
مصطفی مظلومی پاتولوژیست گفتار و زبان
سوالات متداول فرق گفتاردرمانی و زبان درمانی
گفتاردرمانی بر نحوهی تولید صحیح صداها، روانی گفتار و مشکلات صوتی تمرکز دارد. زباندرمانی بر فهم، پردازش و استفاده از زبان برای برقراری ارتباط کار میکند.
بله، بسیاری از مراجعان هم مشکلات تولید گفتار و هم مشکلات زبانی دارند. درمانگر معمولاً یک برنامه ترکیبی متناسب با نیاز فرد ارائه میدهد.
بله، بخشهایی از زباندرمانی روی مهارتهای پراگماتیک مانند نوبتگیری، شروع مکالمه و استفاده مناسب از زبان در موقعیتهای مختلف تمرکز دارد.
نتیجه گیری
در پایان میتوان گفت که گفتاردرمانی بیشتر بر چگونگی تولید صدا و روانی گفتار تمرکز دارد و زباندرمانی بر محتوا و ساختار زبان و نحوه استفاده از آن در ارتباطات. با اینحال، در عمل این دو شاخه به هم نزدیک و در همتنیدهاند و در بسیاری از برنامههای درمانی، به صورت همزمان پیش میروند. اگر نسبتبه گفتار یا زبان خود یا فرزندتان نگرانی دارید، بهترین کار مراجعه به یک کلینیک معتبر اسپیچتراپی و انجام ارزیابی تخصصی است؛ اقدامی که میتواند راه را برای ارتباط شفافتر و آینده ارتباطی بهتر هموار کند.