کودک با حساسیت حسی و SPD؛ چرا از صدا، لباس یا لمس فرار می کند؟

اختلال پردازش حسی در کودکان، به ویژه در کودک با حساسیت حسی، مفهومی است که خیلی از والدین بعد از شنیدن آن در اینترنت یا در اتاق کاردرمانگر احساس نگرانی می کنند. وقتی می شنویم که مغز کودک در پردازش حس ها مشکل دارد، اولین سوال ها به سمت آینده کودک، درس خواندن، ارتباط با همسالان و استقلال او می رود. این مقاله تلاش می کند بدون اصطلاحات پیچیده، توضیح دهد اختلال پردازش حسی یا اختلال پردازش حسی دقیقا چیست و چه روش های درمان تخصصی برای کمک به کودک وجود دارد.

اختلال پردازش حسی (SPD) در کودک با حساسیت حسی چیست؟

وقتی از اختلال پردازش حسی صحبت می کنیم، منظور این است که مغز کودک در دریافت، مرتب کردن و پاسخ دادن به اطلاعات حسی از محیط، با دشواری رو به رو است. این اطلاعات حسی شامل صداها، نور، بوها، مزه ها، لمس، حس تعادل و حس عمقی بدن می شود.

در کودک با حساسیت حسی، مغز ممکن است ورودی ها را از حد واقعی شدیدتر یا ضعیف تر دریافت کند. برای مثال، صدای عادی جاروبرقی برای او مثل یک انفجار شنیده می شود یا برچسب لباس به قدری آزارنده است که انگار پوست بدن را می خراشد. گاهی هم برعکس، کودک به تحریک های معمول واکنش کمی نشان می دهد و برای احساس کردن بدن خود، به دنبال حرکت و فشار شدید می رود.

به زبان ساده، اختلال پردازش حسی یعنی سیستم حسی و عصبی کودک نتوانسته است به تعادل برسد. نتیجه این ناهماهنگی، رفتارهایی است که از نگاه اطرافیان عجیب، لجبازانه یا افراطی به نظر می رسد، اما ریشه عصبی دارد.

فرم مشاوره رایگان با کلینیک ژرفا

چه علائم حسی در کودک می تواند نشانه اختلال پردازش حسی باشد؟

والدین معمولا رفتار کودک را زودتر از هر متخصصی می بینند و احساس می کنند چیزی در واکنش های او به محیط با دیگر همسالان فرق دارد. برای همین، شناخت نمونه علائم کمک می کند زودتر به سراغ ارزیابی و درمان برویم.

در ادامه، برخی نشانه های رایج در کودک با حساسیت حسی و مشکل پردازش حسی را مرور می کنیم. لازم نیست همه این موارد در یک کودک وجود داشته باشد؛ حتی چند علامت پایدار و شدید هم می تواند نیاز به بررسی دقیق تر داشته باشد.

• حساسیت شدید به صدا
  کودک با شنیدن صدای سشوار، جاروبرقی، زنگ مدرسه یا شلوغی مهمانی گوش هایش را می گیرد، گریه می کند یا از محیط دور می شود. گاهی حتی مکالمه عادی چند نفر در خانه او را آشفته می کند.
• مشکل با لباس و لمس پارچه
  برچسب لباس، درز جوراب یا جنس خاص پارچه به شدت آزاردهنده است. کودک لباس های مشخصی را تحمل می کند و از پوشیدن لباس های جدید یا رسمی فرار می کند.
• واکنش خاص به لمس و بغل
  بعضی کودکان از بغل شدن ناگهانی، دست کشیدن روی مو یا تماس بدنی در بازی ها ناراحت می شوند و سریع کنار می کشند. گروهی دیگر دقیقا برعکس عمل می کنند؛ مدام بغل محکم می خواهند، به دیگران می چسبند و فشار بدنی را دوست دارند.
• جست وجوی حرکت و فشار شدید
  پریدن روی مبل، دویدن بی وقفه، غلت زدن روی زمین، کوبیدن خود به بالش یا دیوار، درخواست برای تاب خوردن تند و چرخیدن زیاد، از رفتارهای تکراری این کودکان است.
• سختی در تمرکز و بی قراری در محیط های شلوغ
  در کلاس درس، رستوران یا مهمانی، کودک به راحتی از صداها و حرکت های کوچک حواسش پرت می شود و نمی تواند روی یک فعالیت متمرکز بماند.
• واکنش به بو و مزه
  بعضی کودکان با بوی عطر، دود، مواد شوینده یا غذاهای خاص به شدت اذیت می شوند. گروهی دیگر تقریبا همه چیز را در دهان می گذارند و علاقه شدید به جویدن دارند.

اگر این نشانه ها در زندگی روزمره کودک تکرار می شوند و بر خواب، غذا خوردن، بازی و ارتباط با دیگران اثر گذاشته اند، بهتر است به اختلال پردازش حسی به عنوان یک احتمال جدی نگاه کنیم و از بهترین مرکز کاردرمانی کودکان کمک بگیریم.

انواع اختلال در سیستم حسی

اختلال در سيستم حسی کودکان زمانی رخ می دهد که مغز نتواند اطلاعات دريافتی از حواس را به درستی پردازش و تفسير کند. اين موضوع می تواند باعث واکنش های شديد، کم واکنشی، اجتناب از محرک ها يا جستجوي مداوم تحريک های حسی شود و بر رفتار، يادگيری و زندگی روزمره کودک تاثير بگذارد.

اختلال عملکردی در سیستم لامسه

یک مشکل یا عدم کارایی در سیستم لامسه ممکن است به صورت‌های مختلف بروز پیدا کند. در این موارد کودک از لحاظ لامسه‌ای تدافعی است و نمی‌خواهد که لمس شود، چیزی به وی بخورد، یا در آغوش گرفته شود، یا این که بافت‌های خاصی را لمس کند، او از انواع خاصی از لباس‌ها اجتناب می‌کند.

یک سیستم حسی «غیرمعمول» باعث می‌شود که کودک تجارب و حس‌های لامسه خاصی را بخواهد و یا ممکن است به صورت مداوم افراد یا اشیا پیرامون را لمس کند. به عبارت دیگر سیستم لامسه به صورت وسیع، ارتباطات و عملکرد مدرسه کودک را متأثر می‌سازد.

اختلال عملکرد در سیستم وستیبولار

مشکل یا عدم کارایی در سیستم وستیبولار ممکن است منجر به مشکل در تعادل، هماهنگی و برنامه ریزی حرکتی شود. این ممکن است به صورت کودکی دست و پا چلفتی یا غیرهماهنگ بروز کنند. کودک از ژیمناستیک (نرمش) متنفر است. چرا که می‌داند تلاش وی بی‌نتیجه خواهد بود. اما به هر صورت تلاش می‌کند. همه این‌ها نیازمند سطح بالایی از برنامه‌ریزی حرکتی هستند و به نظر می‌رسد که برای اغلب کودکان جالب باشد. کودک با مشکلات وستیبولار از دوچرخه و سرسره می‌ترسد یا به این خاطر که نمی‌تواند بازی با اسکیت را یاد بگیرد احساس شرمندگی می‌کند. او هر روز صبح در ایستگاه اتوبوس دچار سردرگمی می‌شود. به عبارتی دیگر، سیستم وستیبولار نقش کلیدی در توانایی کودک باری مشارکت موفق در ورزش‌ها، کلاس ژیمناستیک در مهد کودک و در فعالیت‌های مختلف در مدرسه و خانه دارد.

اختلال عملکردی در سیستم حس عمقی

عدم کارایی سیستم حس عمقی باعث می‌شود که کودک مشکلاتی هم در خانه و هم در مدرسه داشته باشد. وقتی که حس عمقی از عضلات و مفاصل بازخورد می‌گیرد کودک قادر است مداد و خودکار را به خوبی نگه دارد، وضعیت نشسته خود را در صندلی حفظ کند، در حین در‌ آغوش گرفتن فشار مناسب اعمال کند و استفاده از چاقو و چنگال را یاد می‌گیرد. این سیستم همچنین به یادگیری راه رفتن، باز و بسته کردن درب بطری و استفاده از وسایل مهد کودک کمک می‌کند.

در ادامه مطلبی از سایت معتبر خارجی درباره اختلال پردازش حسی کودکان آوردیم:
“Sensory processing disorder (SPD) is a difference in the way your brain processes sensory information. This includes what you see, hear, smell, taste and touch. It can also affect your movement.” Cleveland Clinic

ترجمه فارسی:

«اختلال پردازش حسی (SPD) تفاوتی در نحوه پردازش اطلاعات حسی توسط مغز است. این اطلاعات شامل آنچه می‌بینید، می‌شنوید، بو می‌کنید، می‌چشید و لمس می‌کنید می‌شوند. این وضعیت همچنین می‌تواند بر حرکت شما تأثیر بگذارد.»

علت بروز اختلال پردازش حسی در کودکان چیست؟

هیچ پدر و مادری باعث اختلال پردازش حسی در کودکان خود نشده است. این نکته مهمی است که باید از ابتدا روشن شود تا احساس گناه و سرزنش خود کاهش پیدا کند. SPD یک مسئله عصبی است و شکل گیری آن معمولا ترکیبی از چند عامل است.

برخی پژوهش ها به نقش ژنتیک اشاره می کنند. در بعضی خانواده ها، چند نفر حساسیت حسی دارند؛ یکی از صدای بلند بدش می آید، دیگری لباس خاصی را تحمل نمی کند یا از شلوغی گریزان است. این الگوی خانوادگی نشان می دهد زمینه زیستی می تواند در بروز اختلال پردازش حسی دخیل باشد.

گروه دیگری از عوامل، به دوره بارداری و تولد مربوط است؛ مثل نارس بودن نوزاد، تجربه های استرس شدید در دوران بارداری، مشکلات هنگام تولد یا بستری شدن طولانی در بخش مراقبت ویژه. این شرایط ممکن است بر رشد سیستم عصبی و حسی تاثیر بگذارد.

در کنار این ها، تجربه های اولیه کودک با محیط نیز اهمیت دارد. مغز در سال های اول زندگی با تکرار تجربه های حسی، شبکه های عصبی خود را شکل می دهد. اگر این تجربه ها خیلی محدود، خیلی شدید یا آشفته باشند، احتمال دارد سیستم حسی به تعادل مناسب نرسد و چالش پردازش حسی شکل بگیرد.

اختلال پردازش حسی چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص اختلال پردازش حسی در کودکان فقط با مشاهده چند رفتار در خانه امکان پذیر نیست. گاهی کودکی که حساسیت حسی دارد، همزمان در حوزه های دیگر مثل توجه، زبان یا تعامل اجتماعی هم چالش هایی نشان می دهد. به همین دلیل، ارزیابی دقیق باید توسط متخصص انجام شود.

فرایند تشخیص معمولا شامل چند بخش است، اما بدون استفاده از ابزار تخصصی و نگاه بالینی نمی توان به نتیجه مطمئن رسید. در ادامه مراحل اصلی را مرور می کنیم تا والدین تصویر روشنی داشته باشند.

اولین مرحله، گفت وگوی دقیق با والدین است. کاردرمانگر یا روانشناس از شما درباره دوران بارداری، تولد، رشد حرکتی و زبانی، حساسیت های حسی، الگوی خواب، تغذیه و رفتار کودک در موقعیت های مختلف سوال می پرسد. این اطلاعات کمک می کند تصویر کلی از وضعیت کودک شکل بگیرد.

مرحله دوم، مشاهده مستقیم کودک است. متخصص در محیط کلینیک و در صورت لزوم در مدرسه یا مهد، واکنش کودک را به بازی های حرکتی، لمس، صدا، نور و تعامل با دیگران بررسی می کند.

مرحله سوم، استفاده از پرسشنامه و آزمون های استاندارد است. برخی تست ها برای والدین و مربیان طراحی شده و برخی دیگر در قالب فعالیت های بازی گونه در حضور کاردرمانگر انجام می شود. نتیجه این مجموعه ارزیابی ها، تشخیص نوع الگوی حسی کودک و تصمیم گیری درباره نیاز به مداخله تخصصی است.

چه الگوهای حسی در کودکان با اختلال پردازش حسی دیده می شود؟

برای آن که رفتار کودک با حساسیت حسی را بهتر بفهمیم، متخصصان الگوهای مختلفی از واکنش حسی را تعریف کرده اند. سه الگوی رایج، بیش واکنشی، کم واکنشی و جست وجوی حسی است. بسیاری از کودکان ترکیبی از این الگوها را در حواس مختلف نشان می دهند.

جدول زیر، این الگوها را در قالب مثال های قابل لمس برای والدین خلاصه می کند:

نوع واکنش حسی در کودک	توضیح ساده	نمونه رفتار در خانه و مدرسه
بیش واکنشی به حس	کودک محرک های حسی را خیلی شدیدتر از بقیه تجربه می کند و زود از کوره در می رود	فرار از صداهای معمول، گریه با صدای جاروبرقی، تحمل نکردن لباس های خاص، پرهیز از بازی های شلوغ
کم واکنشی به حس	کودک برای واکنش نشان دادن به محرک ها به تحریک قوی تری احتیاج دارد	پاسخ ندادن به صدا زدن نام، دیر متوجه درد شدن، بی تفاوتی به ضربه های کوچک، حرکت کند
جست وجوگر حسی	کودک برای احساس تعادل در بدن خود، مدام به دنبال حرکت، لمس و فشار شدید است	پریدن مکرر، دویدن بی وقفه، فشار دادن بدن به بالش، درخواست برای تاب و چرخیدن زیاد، بازی های خشن تر از همسالان

شناخت این الگوها کمک می کند بفهمیم کودک چرا در بعضی محیط ها به هم می ریزد و در محیط های دیگر آرام تر است. این آگاهی، قدم اول برای طراحی محیط مناسب و انتخاب درمان درست است.

حس‌های مخفی کدام است؟

حس‌های مخفی شامل حس وستیبولار و حس عمقی است. هر دوی این حس‌ها در کمک به کودک برای یکپارچه کردن تمام اطلاعات دریافتی او از محیط، نقش مهمی را بازی می‌کنند. حس وستیبولار اطلاعات مربوط به حرکت و تعادل و جاذبه را از طریق گوش داخلی مهیا می‌کند. به عبارت دیگر، حس وستیبولار که به کودک اجازه می‌دهد بداند چگونه سر و گردن و بدن خود را حالت دهد.

حس وستیبولار بر واکنش‌های زیر اثر می‌گذارد:

• حس تعادل یا سکون؛
• راه هماهنگی و همکاری چشم‌ها و دست‌ها با همدیگر؛
• توانایی برای حرکت هم‌زمان هر دو قسمت بدن با یکدیگر؛
• حرکت سر.

سیستم حس عمقی اطلاعات را از مفاصل و عضلات و رباط‌ها دریافت می‌کند. حس عمقی به کودک اجازه می‌دهد بداند قسمت‌های بدنش کجا هستند و چه کاری می‌کنند؛ برای مثال اطلاعات حاصل از این سیستم ممکن است اطلاعاتی را تدارک ببینند و به کودک بگویند چقدر تا رسیدن و برداشتن اسباب‌بازی فاصله دارد و چقدر فشار برای قسمت‌های بدن او مناسب یا نامناسب است.

این دو حس برای کمک به تنظیم سیستم عصبی و ایجاد زیرساختی برای حرکت هدفمند، با همدیگر همکاری می‌کنند. زمانی که کودک نمی‌تواند اطلاعات دریافتی از حس‌های خود را تنظیم کند، اغلب این‌گونه تشخیص داده می‌شود که اختلال یکپارچگی حسی دارد.

اختلال پردازش حسی چه اثری بر رفتار و یادگیری کودک دارد؟

کودک با اختلال پردازش حسی فقط با یک مشکل کوچک در تحمل صدا یا لباس روبه رو نیست. این چالش می تواند به شکل مستقیم یا غیرمستقیم بر یادگیری، بازی، رابطه با همسالان و تصویر ذهنی کودک از خودش تاثیر بگذارد.

در مدرسه، حساسیت به صدا باعث می شود کودک نتواند روی صحبت های معلم تمرکز کند. هر صدای کوچک، مثل کشیده شدن صندلی یا صحبت آرام همکلاسی، برای او شبیه آژیر هشدار است. به همین دلیل ممکن است از دید معلم، کودک حواس پرت یا بی علاقه به درس به نظر برسد.

در حیاط مدرسه یا مهد، کودک بیش واکنشی به لمس ممکن است از بازی های گروهی فاصله بگیرد، چون تماس های ناخواسته برایش آزاردهنده است. به مرور خطر گوشه گیری، قهرهای مکرر و سوءبرداشت همسالان درباره رفتار او بالا می رود.

در خانه نیز چالش پردازش حسی روی روتین های ساده روزانه اثر می گذارد؛ از پوشیدن لباس و مسواک زدن گرفته تا غذا خوردن و خوابیدن. این کشمکش های تکراری بین کودک و والدین، اگر توضیح درستی برای آن وجود نداشته باشد، به تنش و خستگی عاطفی در خانواده منجر می شود.

منظور از اختلال یکپارچگی حسی چیست؟

تقریباً پنجاه سال پیش، کاردرمانگری به نام جین آیرز وضعیتی را شرح داد که در اثر پردازش ناکافی در مغز اتفاق می‌افتد. او واژه‌ی ناکارایی یکپارچگی حسی را برای توضیح و شرح کودکانی به کار برد که قادر نیستند اطلاعات ریافتی از طریق حس‌های خود را تجزیه و تحلیل کنند و به طور مناسب پاسخ دهند. کودکی با اختلال یکپارچگی حسی، مشکلات سازگاری با حس‌های روزمره‌ای دارد که دیگران با آن‌ها موافقند. امروزه واژه‌های یکپارچگی حسی ناکارا و اختلال یکپارچگی حسی و اختلال تعدیل حسی ممکن است به جای هم به کار رود. بدون توجه به این که کدام واژه به کار می‌رود، بسیاری از متخصصان معتقدند که مشکل یکپارچگی حسی، ریشه و علت بسیاری از رفتارهایی است که به طور شایع در کودکان اوتیستیک دیده می‌شود.

«آن‌چه ممکن است در نظر شما روشنایی عادی کلاس بیاید، در نظر کودک اوتیستیک ممکن است شبیه نورافکن‌های مگاواتی باشد.»

آیا منظور ما این است که کودکان اوتیستیک به طور متفاوتی می‌شوند یا می‌بینند؟

کودکان اوتیستیک می‌توانند ببینند و بشنوند، درست مثل سایر کودکان. به هر حال، آن‌چه بسیاری از آن‌ها از انجام دادن آن ناتوانند، برداشت از اطلاعاتی است که می‌شنوند، می‌چشند،یا احساس می کنند.

این مثال‌هایی‌اند از این که چگونه کودک اوتیستیک دارای اختلال یکپارچگی حسی ممکن است به موقعیت‌های مختلف پاسخ دهد. کودکان این مثال‌ها، بیش از آن که حساسیت زیادی داشته باشند، در مقایسه با محرک حسی برخی کودکان با اختلال اوتیسم واقعاً کم‌ پاسخ‌ده هستند. به نظر می‌رسد آن‌ها در دنیای دیگری قرار دارند. جایی که اصلاً نمی‌توانند چیزی را ببینند، بشنوند، احساس کرده یا لمس کنند. کودکانی که به اطلاعات حسی کم‌پاسخ‌ده هستند، بسیار در معرض خطر آسیب دیدن قرار دارند. آن‌ها چون اغلب به صدا پاسخ نمی‌دهند، ممکن است جلوی ماشین بروند. کودک کم‌پاسخ‌ده ممکن است وسیله داغی را بلند کند یا بدون ایجاد صدایی از پلکان‌ها پایین بیافتد.

چه روش های درمان تخصصی برای کودک با حساسیت حسی وجود دارد؟

خبر خوب این است که برای کودک با اختلال پردازش حسی، راه های درمان و توانبخشی متعددی وجود دارد. هدف درمان این نیست که کودک را عوض کنیم، بلکه می خواهیم به او کمک کنیم بدنش را بهتر بشناسد، با محیط سازگارتر شود و خانواده نیز یاد بگیرند چگونه شرایط مناسب تری برای او فراهم کنند.

در ادامه، مهم ترین روش های درمان تخصصی را معرفی می کنیم. انتخاب و ترکیب این روش ها باید توسط بهترین کلینیک کاردرمانی در تهران و بر اساس ارزیابی دقیق انجام شود.

کاردرمانی با رویکرد یکپارچگی حسی

کاردرمانی کودکان یکی از شناخته شده ترین روش های درمان تخصصی برای SPD است. در این رویکرد، کاردرمانگر در محیطی شبیه سالن بازی ولی با طراحی دقیق، کودک را در معرض محرک های حسی کنترل شده قرار می دهد.

تاب، سرسره، توپ های بزرگ، سطوح ناهموار، بافت های مختلف، تونل، الاکلنگ و ابزارهای متنوع دیگر بخشی از این فضا هستند. کاردرمانگر با فعالیت های هدفمند در اتاق حسی، به سیستم عصبی فرصت می دهد تجربه های حسی را بهتر سازمان دهی کند. نتیجه این تمرین ها با گذشت زمان، تحمل بیشتر محیط، آرام تر شدن واکنش ها و افزایش هماهنگی حرکتی است.

آموزش والدین و راهکارهای خانه محور

هیچ برنامه درمانی بدون همکاری والدین به نتیجه مطلوب نمی رسد. بنابراین بسیاری از کاردرمانگران، بخش مهمی از جلسات را به آموزش والدین اختصاص می دهند.

در این آموزش ها، والدین درک عمیق تری از الگوی حسی کودک پیدا می کنند؛ می آموزند چه محرک هایی کودک را دچار فشار می کند، کدام فعالیت ها او را آرام تر می کند و چگونه می توانند در طول روز فرصت های حسی مفید در اختیار او بگذارند.

چند نمونه راهکار خانه محور عبارت است از:

• طراحی گوشه امن حسی در اتاق کودک با نور ملایم، بالش، پتو و چند وسیله مورد علاقه
• استفاده از برنامه تصویری برای پیش بینی اتفاق های روز و کاهش غافلگیری
• فراهم کردن فعالیت های حرکتی منظم مثل بازی در پارک، دوچرخه سواری، پریدن روی ترامپولین یا توپ بزرگ
• کم کردن نور شدید و صداهای آزاردهنده در خانه

این تغییرهای کوچک، وقتی با توصیه های کاردرمانگر هماهنگ شود، می تواند روز کودک و والدین را قابل تحمل تر کند.

همکاری با مدرسه و مهد کودک

کودک با حساسیت حسی بخش زیادی از روز خود را در مدرسه یا مهد می گذراند. اگر معلم از الگوی حسی کودک آگاه نباشد، رفتارهای او را اشتباه تفسیر می کند و تنبیه یا برچسب های منفی، وضعیت را پیچیده تر می کند.

برای همین، بخشی از درمان تخصصی شامل جلسه های مشترک با معلم است. در این جلسه ها، کاردرمانگر راهکارهایی پیشنهاد می کند؛ مثلا:

• اجازه نشستن کودک در جایی از کلاس که سر و صدای کمتری دارد
• دادن استراحت های حسی کوتاه در طول روز
• استفاده از هدفون مخصوص در هنگام فعالیت های پر سروصدا
• پذیرفتن استفاده از ابزارهای حسی کوچک مثل توپک فشاری روی میز

این تنظیم های ساده، بدون آن که برنامه آموزشی را به هم بزند، فشار حسی کودک را کاهش می دهد و فرصت یادگیری واقعی را بالا می برد.

مداخلات چندرشته ای؛ همکاری کاردرمانگر، گفتاردرمانگر و روانشناس

در برخی کودکان، اختلال پردازش حسی همراه با تاخیر گفتار و زبان، اضطراب یا مشکلات رفتاری دیده می شود. در این شرایط، همکاری چندرشته ای اهمیت پیدا می کند.

گفتاردرمانگر در بهترین مرکز گفتاردرمانی کودکان می تواند روی مهارت های زبانی، توانایی درخواست کمک، بیان احساس و درک دستورها کار کند. روانشناس کودک نیز در زمینه مدیریت اضطراب، مهارت های اجتماعی و تنظیم هیجان به خانواده و کودک کمک می کند. کاردرمانگر در این میان مسئولیت اصلی هدایت برنامه حسی را بر عهده دارد و با دو متخصص دیگر هماهنگی برقرار می کند.

این مدل همکاری، به جای درمان های پراکنده، یک تصویر منسجم از کودک ارائه می دهد و از تکرار کارها جلوگیری می کند.

فرم مشاوره رایگان با کلینیک ژرفا

والدین در خانه برای حمایت درمانی از کودک با SPD چه کارهایی می توانند انجام دهند؟

خانه اولین و امن ترین جایی است که کودک می تواند یاد بگیرد بدن و احساس های خود را بهتر بشناسد. والدین نقش مهمی در مشاهده، درک و حمایت از کودک دارند و با چند تغییر هدفمند در محیط خانه، می توانند فشار اختلال پردازش حسی را کمتر کنند.

هرچند بخش اصلی درمان در مرکز خوب کاردرمانی و زیر نظر کاردرمانگر انجام می شود، اما اجرای توصیه ها در خانه، سرعت پیشرفت را بیشتر می کند. والدین با مشاهده دقیق و یادگیری چند تکنیک ساده، کنار متخصص به نوعی همکار او می شوند.

چند پیشنهاد عملی:

• ثبت روزانه رفتارهای حسی
  یک دفتر کوچک بردارید و واکنش های کودک را در موقعیت های مختلف یادداشت کنید؛ مثلا چه زمانی گوش هایش را می گیرد، چه بازی هایی او را آرام می کند، کدام لباس ها برایش قابل تحمل است. این یادداشت ها برای تنظیم برنامه درمانی ارزش زیادی دارد و کاردرمانگر از روی آن می تواند الگوی حسی کودک را بهتر تشخیص دهد.
• ایجاد روتین حسی منظم
  با کمک کاردرمانگر، یک برنامه روزانه شامل چند فعالیت حسی مفید طراحی کنید؛ مثلا قبل از مدرسه چند دقیقه بازی حرکتی، بعد از مدرسه زمان مشخص برای تاب خوردن یا پریدن، و قبل از خواب فعالیت های آرام کننده مثل ماساژ ملایم یا کشش بدن. وجود این روتین، به سیستم عصبی کودک فرصت می دهد در طول روز در حد امکان در تعادل بماند.
• استفاده از زبان همدلانه به جای سرزنش
  به جای جمله هایی مثل «این که چیزی نیست، چرا شلوغش می کنی؟» می توانید بگویید «می فهمم این صدا برای تو اذیت کننده است، بیا با هم راهی پیدا کنیم که راحت تر باشی». چنین جملاتی نشان می دهد مشکل کودک جدی گرفته شده و او در دردسرهای حسی خود تنها نیست. این احساس همراهی، همکاری کودک را برای تمرین های درمانی بیشتر می کند.
• مراقبت از خود والدین
  کنار آمدن با کودک حساس به حس، انرژی زیادی می گیرد. والدینی که برای استراحت، صحبت با دوستان یا پیوستن به گروه های حمایتی وقت می گذارند، توان بیشتری برای ادامه مسیر دارند. خستگی و فرسودگی والدین، مستقیم روی فضای عاطفی خانه اثر می گذارد، پس مراقبت از خود بخشی از مراقبت از کودک است.

آرام کننده های حسی که می توانید در خانه به کار بگیرید:

کودکان دارای اختلال یکپارچگی حسی و اختلال پردازش حسی، گاهی به بعضی وسایل و فعالیت ها واکنش بسیار خوبی نشان می دهند؛ به شکلی که انگار بدنشان فرصت پیدا می کند ورودی های حسی را منظم کند. این وسایل حسی، جایگزین درمان تخصصی نیستند، اما اگر با نظر کاردرمانگر انتخاب و استفاده شوند، می توانند در برنامه روزانه کودک نقش حمایتی مهمی داشته باشند.

در ادامه، چند گروه از آرام کننده های حسی را که برای بسیاری از کودکان با حساسیت حسی مفید بوده است، معرفی می کنیم:

• وسایل جویدنی
  برای بعضی کودکان با مشکل پردازش حسی و حساسیت لمسی در ناحیه دهان، جویدن یک وسیله نرم و امن می تواند فشار درونی را کم کند. گردنبندهای جویدنی، مچ بندهای ویژه یا سر مدادهای مخصوص، نمونه هایی از این ابزارها هستند که شرکت های تولید وسایل حسی برای اختلال یکپارچگی حسی می سازند. استفاده از این وسایل جایگزین گاز گرفتن لباس، ناخن، مداد یا اسباب بازی های معمولی می شود و امکان تخلیه حسی امن تری فراهم می کند.
• اسباب بازی ها و ابزارهای لرزشی
  لرزش کنترل شده برای بسیاری از کودکان با اختلال حس عمقی، احساس آرامش و سنگین شدن خوشایند در بدن ایجاد می کند. مدادهای لرزشی، مسواک های مخصوص، عروسک یا بالش ویبره، و حتی برخی وسایل کوچک شبیه تلفن اسباب بازی با لرزش، نمونه هایی از این گروه هستند. این نوع تحریک، اگر با برنامه و در زمان مناسب ارائه شود، می تواند به کودک کمک کند بدن خود را بهتر حس کند و تمرکز بیشتری پیدا کند.
• وسایل سنگین و فشاری
  وزن اضافه شده روی بدن، مثل یک آغوش پایدار عمل می کند و برای کودکی که در سیستم تعادل و حس عمقی خود مشکل دارد، احساس ثبات بیشتری می آورد. جلیقه های سنگین، پتوهای سنگین، کوله پشتی با وزن کنترل شده، صندلی های کیسه لوبیایی و توپ های درمانی که کودک روی آن می نشیند، از این دسته هستند. حتی کش های مقاوم که دور بدن یا پاها قرار می گیرد و کودک در آن ها حرکت می کند، می تواند حسی شبیه پیله ابریشم ایجاد کند؛ یعنی فشاری عمیق و آرام که به بدن پیام امنیت می فرستد.
• فعال کننده های حرکت دهان
  برای تقویت تنظیم دهانی در کودکانی که اختلال حرکتی دهان یا حساسیت در این ناحیه دارند، می توان از فعالیت های ساده اما هدفمند استفاده کرد. فوت کردن حباب، خوردن خوراکی های ترد و کرانچی، کشیدن لیف نرم یا کیسه پارچه ای روی اطراف دهان، و دمیدن توپ پارچه ای سبک با نی، نمونه هایی از این فعالیت ها هستند. این تمرین ها به سیستم حسی دهان کمک می کند سیگنال های واضح تر و منظم تری به مغز بفرستد و در نتیجه جویدن، بلع و حتی گفتار با ثبات بیشتری انجام شود.

در استفاده از همه این آرام کننده ها، دو نکته مهم است: نخست این که انتخاب وسیله و مدت استفاده را حتما با کاردرمانگر کودک هماهنگ کنید؛ زیرا هر کودک الگوی حسی خاص خود را دارد. دوم این که این ابزارها را به عنوان فرصتی برای بازی مشترک ببینید، نه وسیله ای برای «ساکت کردن» کودک؛ ارتباط عاطفی همزمان با محرک حسی، اثر مثبت آن را چند برابر می کند.

چه کاری می‌توانم انجام دهم تا اطمینان یابم که کودک اوتیستیک زیاده از حد تحریک حسی نمی‌شود؟

یکی از کارهای بسیار مهم این است که مطمئن شوید نور موجود در کلاس خیلی خیره کننده نباشد. چراغ های فلورسنت به ویژه می‌توانند حواس کودکان اوتیستیک را پرت کنند. از لامپهای معمولی استفاده کرده و راههایی را جست وجو کنید تا نور، غیرمستقیم و از بالای سر بتابد.سروصدای محیط را طوری تنظیم کنید تا آنقدر زیاد نباشد که از تعامل کودک جلوگیری کند. به رفتارها و علائم کودک توجه کنید، به خصوص زمانی که در اثر همهمه و سروصدای کلاس آشفته بود، برای مثال اگر با عصبانیت شروع به تماشای اتاق می‌کند و ناآرام می‌شود یا با دستانش گوش های خود را می‌گیرد، مکانی آرام برای او مهیا کنید تا از تحریک حسی و از همهمه دور باشد.مواقعی وجود دارد که سروصدا و همهمه گریزناپذیر است؛ برای مثال هنگامی که معلم اعلام می تواند برای دقایقی باعث ایجاد سروصدا شود

چه زمانی باید با دید جدی تر به حساسیت حسی کودک نگاه کنیم؟

همه کودکان در دوره هایی از رشد خود نسبت به بعضی محرک ها حساس می شوند. اما وقتی حساسیت حسی به حدی برسد که پوشیدن لباس، رفتن به مدرسه، خوابیدن یا حضور در جمع را دچار اختلال کند، بهتر است موضوع را جدی بگیریم.

اگر می بینید کودک شما:

• از فعالیت هایی که برای همسالان سرگرم کننده است فرار می کند
• به خاطر صدا، نور یا لمس، انفجارهای عاطفی شدید نشان می دهد
• در مدرسه به دلیل این واکنش ها دچار مشکل شده است
• یا شما به عنوان والد احساس می کنید دیگر نمی توانید شرایط را مدیریت کنید،

زمان آن رسیده که با کاردرمانگر یا متخصص رشد کودک مشورت کنید. ارزیابی به موقع به این معنا نیست که حتما برچسب تشخیصی سنگینی روی کودک می خورد؛ بلکه کمک می کند قبل از آن که حساسیت حسی ریشه بدفهمی ها، تنبیه ها و درگیری ها شود، مسیر کمک رسانی روشن شود.

سوالات متداول اختلال پردازش حسی کودکان

نتیجه گیری

کودک با اختلال پردازش حسی، کودک لجباز، ناسازگار یا بهانه گیر نیست. او بدنی دارد که محرک های ساده محیط را به شکلی متفاوت تجربه می کند و هنوز ابزار کافی برای توضیح این تجربه در اختیار ندارد.

وقتی والدین، معلمان و درمانگران با این نگاه به رفتار او نزدیک شوند، فضای رشد امن تری شکل می گیرد. تعریف درست SPD، شناخت الگوهای حسی، استفاده از کاردرمانی و مداخلات تخصصی، و ایجاد تغییرهای کوچک در خانه و مدرسه، می تواند مسیر زندگی کودک را از چرخه تنش و سوءتفاهم به سمت آرامش، یادگیری و شکوفایی توانمندی ها هدایت کند. در نهایت، مهم است به خود یادآوری کنیم که هر کودک با حساسیت حسی، دنیای منحصر به فردی دارد. هدف درمان این نیست که او شبیه همه شود، بلکه می خواهیم کمک کنیم خودش را بهتر بشناسد و در مسیری که با ویژگی هایش هماهنگ است رشد کند.