کاردرمانی ذهنی کودکان؛ راهی برای رشد بهتر ذهن و جسم

کاردرمانی ذهنی در کودکان شاخه‌ای از توانبخشی است که با هدف بهبود عملکردهای شناختی، حرکتی و رفتاری طراحی شده است. این نوع کاردرمانی با تمرکز بر تقویت مهارت‌های توجه، حافظه، حل مسئله و برنامه‌ریزی حرکتی، به کودکان کمک می‌کند تا توانمندی‌های ذهنی و اجتماعی خود را توسعه دهند و در فعالیت‌های روزمره و تحصیلی موفق‌تر عمل کنند. تمرین‌ها و فعالیت‌های هدفمند در کاردرمانی ذهنی، نه تنها ظرفیت‌های شناختی کودک را ارتقاء می‌دهد، بلکه اعتمادبه‌نفس، استقلال و مهارت‌های اجتماعی او را نیز تقویت می‌کند.

کاردرمانی ذهنی کودکان چیست؟

کاردرمانی ذهنی کودکان روشی است که به آنها کمک می کند توانایی های ذهنی و حرکتی خود را بهتر بشناسند و رشد دهند. وقتی درباره کودکان با اوتیسم یا ناتوانی یادگیری صحبت میکنیم، موضوع فقط مدرسه یا نمره هایشان نیست. این کودکان در برقراری ارتباط، حل مسئله یا حتی انجام کارهای ساده روزمره با دشواری هایی روبه رو هستند. در چنین شرایطی کاردرمانی ذهنی مانند پلی عمل میکند که کودک را از دنیای پر از محدودیت به دنیای توانایی ها هدایت میکند.

کودکان با ناتوانی یادگیری چه ویژگی هایی دارند؟

اگر بخواهیم ساده توضیح بدهیم، کودکان با ناتوانی یادگیری سرعت کمتری در فهم مطالب آموزشی دارند. آنها در خواندن، نوشتن یا ریاضی ضعیف تر از همسالانشان عمل میکنند. در ظاهر این کودکان شبیه بقیه هستند اما وقتی پای تکالیف درسی یا فعالیت های شناختی وسط می آید، مشکلات آشکار می شود.

علت مشکلات یادگیری و ذهنی کودکان چیست؟

پاسخ به این سوال همیشه یکسان نیست. گاهی کودک در دوران پیش دبستانی فرصت کافی برای یادگیری مهارت های پایه نداشته، گاهی مشکلات حرکتی یا حسی باعث میشود ذهن او نتواند اطلاعات را درست پردازش کند. کمبود اعتماد به نفس یا حمایت خانوادگی هم شرایط را سخت تر می کند.

مشکلات عملکردی در کودکان کم توان ذهنی شامل چه مواردی می شود؟

برخی از مشکلاتی که این کودکان تجربه می کنند در جدول زیر آورده شده است:

مشکل	توضیح	نمونه در زندگی روزمره
پردازش حسی ضعیف	کودک نمی تواند پیام های حسی را درست درک کند	واکنش غیرعادی به صدا یا نور
ناتوانی ارتباطی	سختی در ارتباط با همسالان	نداشتن دوست صمیمی
حافظه کوتاه مدت ضعیف	فراموشی سریع دستور یا آموزش	یاد نگرفتن تکالیف روز قبل
ناتوانی در تعمیم	درک نکردن کاربرد وسیله در شرایط مختلف	ندیدن ارتباط بین لباس و فصل
ضعف در سازماندهی	مشکل در برنامه ریزی و انجام مرحله ای کارها	بی نظمی در تکالیف یا بازی

اهداف کاردرمانی ذهنی کودکان چیست؟

وقتی درباره‌ی کاردرمانی ذهنی صحبت می‌کنیم، منظور فقط یک‌سری تمرین ساده نیست. کاردرمانی ذهنی مثل یک نقشه‌راه است که کودک را قدم‌به‌قدم جلو می‌برد. در واقع هدف اصلی این است که کودک بتواند در زندگی روزمره، مدرسه و روابط اجتماعی عملکرد بهتری داشته باشد.

۱. افزایش توجه و تمرکز

خیلی از کودکان با مشکلات ذهنی نمی‌توانند روی یک فعالیت برای مدت طولانی متمرکز بمانند. کاردرمانی با بازی‌ها و تمرین‌های خاص به آن‌ها کمک می‌کند تمرکز خود را تقویت کنند. مثلا کاردرمانگر از بازی‌هایی مثل پازل یا پیدا کردن اشیا در تصویر استفاده می‌کند تا کودک یاد بگیرد روی یک موضوع تمرکز داشته باشد. برای اطلاعات بیشتر مطلب افزایش توجه و تمرکز در کودکان را بخوانید.

۲. تقویت حافظه

کودکانی که حافظه‌ی کوتاه‌مدت ضعیفی دارند، دستورهای ساده را فراموش می‌کنند. یکی از اهداف مهم کاردرمانی ذهنی این است که با تمرین‌های مرحله‌ای، حافظه‌ی آن‌ها تقویت شود. بازی‌هایی مثل «یادآوری کارت‌ها» یا «تکرار جملات ساده» در این بخش بسیار کاربرد دارند.

۳. افزایش توانایی حل مسئله

یکی از مشکلات رایج در کودکان کم‌توان ذهنی، ناتوانی در پیدا کردن راه‌حل است. کاردرمانگر تمرین‌هایی طراحی می‌کند که کودک را وادار به فکر کردن کند. مثلا می‌پرسد: «اگر مدادت شکست چه کار می‌کنی؟» یا «اگر در بازی توپت گم شد چه راهی برای پیدا کردنش داری؟» این تمرین‌ها ذهن کودک را به سمت راه‌حل‌یابی می‌برد.

۴. کاهش اضطراب و تقویت اعتماد‌به‌نفس

کودکانی که بارها شکست خورده‌اند یا نتوانسته‌اند مثل دوستانشان موفق شوند، اعتماد‌به‌نفس پایینی دارند. کاردرمانی ذهنی کمک می‌کند با تمرین‌های ساده و موفقیت‌های کوچک احساس توانایی پیدا کنند. مثلا وقتی کودک بتواند بند کفش خود را ببندد یا یک پازل ساده را کامل کند، حس موفقیت در او تقویت می‌شود.

۵. ایجاد ارتباط اجتماعی بهتر

یکی دیگر از اهداف مهم، بهبود توانایی برقراری ارتباط است. خیلی از کودکان اوتیسم یا کم‌توان ذهنی نمی‌توانند راحت با همسالان خود بازی کنند یا احساساتشان را بیان کنند. کاردرمانگر با فعالیت‌های گروهی و بازی‌های تعاملی، آن‌ها را تشویق می‌کند تا به مرور مهارت‌های ارتباطی خود را تقویت کنند.

۶. توجه به علایق کودک

برنامه‌ی کاردرمانی نباید خشک و یکسان برای همه باشد. کاردرمانگر سعی می‌کند تمرین‌ها را بر اساس علایق کودک طراحی کند. مثلا اگر کودکی عاشق نقاشی است، تمرین‌های حافظه یا تمرکز را در قالب رنگ‌آمیزی یا کشیدن شکل انجام می‌دهد.

چه رویکردهایی در کاردرمانی ذهنی استفاده میشود؟

کاردرمانگران با توجه به شرایط کودک از چهار رویکرد اصلی استفاده میکنند:

رویکرد	توضیح	گروه هدف
حرکتی – حسی (Sensory motor)	تقویت حرکات پایه ای و رشد رشدی	کودکان تا 5 سال
ادراکی – حرکتی (Perceptual motor)	ترکیب حرکت با شناخت و برنامه ریزی	کودکان پیش دبستانی و دبستان
یکپارچگی حسی (Sensory integration)	هماهنگی اطلاعات حسی برای ایجاد رفتار انطباقی	کودکان با اوتیسم یا اختلال پردازش حسی
شناختی (Cognitive)	تقویت حافظه، حل مسئله و توجه	کودکان دبستانی با مشکلات تحصیلی

فرم مشاوره رایگان با کلینیک ژرفا

ارزیابی کاردرمانی ذهنی چگونه انجام می شود؟

برای اینکه کاردرمانی دقیق و موثر باشد، ابتدا کودک از نظر جنبه های مختلف بررسی میشود. این ارزیابی شامل:

• مهارت های حرکتی درشت و ظریف
• توانایی های شناختی
• مهارت های ادراکی
• فعالیت های روزمره (ADL)
• توانایی های روانی – اجتماعی

واکنش‌های کنترل وضعیتی در کودکان چه هستند؟

انواع واکنش‌های کنترل وضعیتی در کودکان

واکنش‌های کنترل وضعیتی پاسخ‌های خودکار و غیرارادی بدن کودک برای حفظ تعادل، پایداری و هماهنگی حرکتی هستند. این واکنش‌ها امکان انجام فعالیت‌های روزمره، نشستن، ایستادن، راه رفتن و بازی کردن را با کمترین تلاش و خطر سقوط فراهم می‌کنند.

۱. واکنش های راستایی(Righting Reactions)

واکنش‌های راستایی به حفظ محور طبیعی سر و تنه کودک کمک می‌کنند و باعث می‌شوند بدن در موقعیت مناسب قرار گیرد.

• مثال: در نوزادانی که به پهلو خوابیده‌اند، سر به‌صورت خودکار به سمت محور عمودی باز می‌گردد.
• اهمیت: این واکنش‌ها زمینه‌ساز مهارت‌هایی مانند نشستن مستقل، چهار دست و پا رفتن و راه رفتن هستند.
• کاربرد در کاردرمانی: تمرین‌هایی شامل تعادل روی توپ درمانی، جابجایی محور بدن و بازی‌های حرکتی برای تقویت این واکنش‌ها استفاده می‌شود.

۲. واکنش‌های تعادلی (Equilibrium Reactions)

واکنش‌های تعادلی زمانی فعال می‌شوند که کودک تعادل خود را از دست بدهد. بدن با تنظیم موقعیت خود تلاش می‌کند از سقوط جلوگیری کند.

۳. واکنش‌های حفاظتی (Protective Reactions)

جدول خلاصه واکنش‌های کنترل وضعیتی

نوع واکنش	عملکرد اصلی	مثال بالینی	اهمیت در رشد حرکتی
راست‌کننده	حفظ محور طبیعی سر و تنه	بازگشت سر نوزاد به محور عمودی هنگام خوابیده بودن	زمینه‌ساز نشستن و راه رفتن مستقل
تعادلی	تنظیم بدن هنگام از دست دادن تعادل	حرکت دست یا پا هنگام تکان توپ درمانی	امکان حرکت روی سطوح ناپایدار
حفاظتی	جلوگیری از آسیب در سقوط	جلو آوردن دست هنگام افتادن	پیشگیری از صدمات جدی و شکستگی‌ها

سیستم های حسی چه نقشی در کاردرمانی دارند؟

۱. سیستم لمسی (Tactile System)

سیستم لمسی اطلاعات مربوط به تماس و فشار پوست را پردازش می‌کند.

• اهمیت در کاردرمانی: کودکان با مشکلات حسی لمسی ممکن است از لمس اشیا اجتناب کنند یا بیش‌حساس شوند. کاردرمانگر با فعالیت‌هایی مانند بازی با ماسه، خمیر یا بافت‌های مختلف، حساسیت کودک را تنظیم و تحمل لمس را افزایش می‌دهد.

۲. سیستم دهلیزی (Vestibular System)

سیستم دهلیزی درون گوش داخلی قرار دارد و مسئول تعادل و کنترل وضعیتی است.

• اهمیت در کاردرمانی: تحریک دهلیزی با تاب خوردن، چرخیدن، بالا و پایین رفتن روی سطح‌های مختلف، توانایی تعادل و هماهنگی حرکتی کودک را تقویت می‌کند و همچنین به تنظیم هیجانات و توجه کمک می‌کند.

۳. سیستم بینایی (Visual System)

بینایی به تشخیص محیط، فاصله‌ها، اشیا و حرکت‌ها کمک می‌کند.

• اهمیت در کاردرمانی: فعالیت‌های هدفمند بینایی مانند دنبال کردن اشیا متحرک، پیدا کردن اشیا در محیط و هماهنگی دست و چشم، مهارت‌های حرکتی دقیق و شناختی کودک را تقویت می‌کند.

۴. سیستم شنوایی (Auditory System)

شنوایی به دریافت و پردازش صداها و اطلاعات گفتاری کمک می‌کند.

• اهمیت در کاردرمانی: تمرین‌های شنیداری و بازی‌های صوتی به بهبود توجه، تمییز صداها، مهارت‌های زبان و هماهنگی حرکتی کمک می‌کنند.

۵. سیستم حس عمقی یا پروپریوسپتیو (Proprioceptive System)

این سیستم موقعیت و حرکت مفاصل و عضلات را به مغز اطلاع می‌دهد.

• اهمیت در کاردرمانی: فعالیت‌هایی مانند هل دادن، کشیدن، وزنه‌برداری سبک و تمرینات مقاومتی به کودکان کمک می‌کند بدن خود را در فضا بهتر کنترل کنند و حرکات دقیق‌تری داشته باشند.

۶. نقش ترکیبی سیستم‌های حسی

کارکرد هماهنگ تمام سیستم‌های حسی، امکان انجام فعالیت‌های روزمره، بازی، تعامل اجتماعی و یادگیری تحصیلی را فراهم می‌کند. در کودکان با اختلالات حسی، عملکرد نادرست این سیستم‌ها می‌تواند باعث مشکلات رفتاری، توجهی و حرکتی شود.

• کاردرمانی حسی شامل فعالیت‌های هدفمند برای تحریک، تنظیم و هماهنگی سیستم‌های حسی است تا کودک توانایی عملکرد مستقل و موفق در زندگی روزمره را پیدا کند.

ارزیابی کنترل وضعیتی در کودکان

ارزیابی کنترل وضعیتی در کودکان به دو عامل اصلی بستگی دارد: سن کودک و ماهیت اختلال کنترل وضعیتی. این ارزیابی شامل بخش‌های مختلفی است که هر کدام جنبه‌های ویژه‌ای از عملکرد حرکتی و تعادلی کودک را مورد بررسی قرار می‌دهند:

• ارزیابی واکنش‌های راستایی: بررسی توانایی کودک در حفظ راستای طبیعی بدن در وضعیت‌های مختلف ایستاده و نشسته.
• ارزیابی واکنش‌های تعادلی: سنجش مهارت کودک در حفظ تعادل در موقعیت‌های ثابت و متحرک، شامل تغییر وزن و جابجایی بدن.
• ارزیابی واکنش‌های حفاظتی: بررسی پاسخ‌های حفاظتی کودک هنگام مواجهه با خطر سقوط یا فشار ناگهانی به بدن.
• ارزیابی حرکت خلاف جاذبه: ارزیابی توانایی کودک در انجام حرکات و فعالیت‌هایی که مستلزم مقاومت در برابر نیروی جاذبه هستند.
• ارزیابی سازمان‌دهی حسی: سنجش نحوه ادغام اطلاعات حسی (بینایی، شنوایی، لامسه و حس عمقی) برای حفظ کنترل وضعیتی و هماهنگی حرکتی.
• ارزیابی مهارت‌های تعادلی سطوح بالا: بررسی توانایی کودک در انجام فعالیت‌های پیچیده و چالش‌برانگیز که نیازمند کنترل پیشرفته تعادلی است.
• ارزیابی کنترل وضعیتی اولیه: بررسی مهارت‌های پایه‌ای و اولیه کنترل بدن که زیرساخت لازم برای واکنش‌های حرکتی و تعادلی پیچیده‌تر را فراهم می‌کند.

ارزیابی واکنش های تعادلی

ارزیابی واکنش‌های حفاظتی

واکنش‌های حفاظتی نقش مهمی در حفظ کودک هنگام افتادن دارند و به صورت صاف شدن اندام‌ها در جهت افتادن مشاهده می‌شوند. مهم‌ترین بخش این واکنش، قرار دادن کف دست یا دست‌ها روی سطح اتکاء در جهت افتادن است. شرایط ارزیابی شامل نوع تحریک، جهت تحریک، وضعیت کودک و سطح اتکاء مشابه واکنش‌های تعادلی می‌باشد.

ارزیابی سازمان‌دهی حسی

در این بخش، ابتدا سیستم‌های حسی کودک بررسی شده و سطح عملکرد مشخص می‌شود. حواس مورد نظر شامل بینایی، حس پیکری و حس دهلیزی-عمقی هستند.

روش وضعیت‌نگاری: اثر سیستم‌های حسی به صورت مجزا و ترکیبی بر تعادل ایستادن تجزیه و تحلیل می‌شود. ابزار تست معمولاً شامل صفحه‌ای است که به کامپیوتر وصل می‌شود و کودک روی آن می‌ایستد و پرده‌ای در میدان دید کودک قرار دارد که هر دو قابلیت تحرک دارند.

ارزیابی اولیه کنترل وضعیتی

ارزیابی از طریق مشاهده دقیق کودک انجام می‌شود.

تاخیر در کنترل حرکتی اولیه معمولاً با تاخیر کلی در کنترل حرکتی همراه است.

محدودیت در کنترل وضعیتی اولیه معمولاً با مشکلاتی در فعالیت‌هایی که سبب جابجایی و حرکت متوالی مرکز ثقل کودک می‌شوند همراه است، مانند دراز کردن دست برای گرفتن شئ، گرفتن شئ یا پرتاب کردن آن.

حفظ تعادل و تون پوسچرال فعال برای موفقیت در این فعالیت‌ها الزامی است.

رشد وضعیتی غیر معمول

تصویر بالا ناشی از عدم یکپارچگی رفلکسی و ناتوانی سازماندهی پاسخ حرکتی مناسب

• • پاسخ حرکتی مناسب نسبت به محرکات برهم زننده تعادل نیازمند فعال سازی عضله در زمان مناسب با شدتت و دامنه مناسب است.
• • در کودکان مبتلا به سندروم داون یا فلج مغزی تاخیر در شروع فعالیت عضله منجر به استفاده از یک استراتژی غیر موثر حرکتی می‌شود.
• • ضایعات سیستم اعصاب مرکزی باعث می‌شود:
• ► تعداد بسیار زیادی از عضلات فعال شوند
• ► عضلات به اشتباه فعال شوند
• ► قدرت مورد نیاز برای فعالیت عضله پوسچرال مورد نظر به سختی تامین شود.

مداخلات درمانی با تاکید بر تئوری یادگیری حرکتی

تسهیل سازماندهی حسی

تمرین‌های سازماندهی حسی به کودکان کمک می‌کند تا با سیستم‌های حسی مختلف خود هماهنگ شوند و کنترل تعادل بهتری پیدا کنند. نمونه تمرین‌ها شامل:

• تمرین در اتاق تاریک برای افزایش تمرکز بر حس پیکری و دهلیزی
• تمرین با چشمان بسته روی توپ یا تخته تعادل
• راه رفتن روی تیوپ برای بهبود تعادل جانبی و پیش‌فرض حرکتی
• راه رفتن روی سطوح پوشیده از اسفنج برای تقویت حس عمقی و تطبیق با سطوح غیرثابت
• راه رفتن روی شن و ماسه برای تحریک ترکیبی سیستم‌های حسی

مهارت‌های درکی – حرکتی (Perceptual Motor Skills)

مهارت‌های درکی – حرکتی، گروهی از توانایی‌های حرکتی هستند که به کودک امکان می‌دهند اطلاعات حسی را به‌طور مؤثر دریافت، پردازش و تفسیر کند و سپس پاسخ حرکتی هماهنگ و هدفمند ارائه دهد. این مهارت‌ها پایه‌ای برای انجام فعالیت‌های روزمره، مهارت‌های حرکتی پیچیده و تعامل موثر با محیط محسوب می‌شوند.

اختلال در مهارت‌های درکی – حرکتی